Overig

Hoe art nouveau zich wereldwijd manifesteerde

Door Simone | 29 mei 2019

Waar je in de vroege 20e eeuw ook naartoe reisde, overal vond je natuurlijke, vloeiende lijnen en decoratieve patronen die we nu art nouveau noemen. Elk land drukte zijn eigen, unieke stempel op deze stijl.

Verenigd Koninkrijk

Hoewel vaak de naam art nouveau wordt gebruikt voor deze alomvattende kunststijl, is de oorsprong ervan niet Frans. De Britse Arts-and-craftsbeweging gebruikte in de jaren 1880 de natuur al als belangrijkste inspiratiebron. Daarmee werd de basis voor art nouveau gelegd. Een van de invloedrijkste personen in Groot-Brittannië was de grafisch ontwerper Aubrey Beardsley. Zijn gebruik van bogen en vloeiende lijnen werd een van de belangrijkste kenmerken van art nouveau.

Twee invloedrijke Britse ontwerpers van art nouveau waren schilder en glaskunstenaar Margaret MacDonald en haar echtgenoot, de architect Charles Mackintosh. MacDonald en Mackintosh behoorden allebei tot een groep met de naam ‘The Four’, die afkomstig was uit de Glasgow School. Dat was geen echte school, maar een kunstenaarscollectief dat zich liet beïnvloeden door de Keltische revival, de Arts-and-craftsbeweging en Japonisme. Het is grotendeels aan deze groep te danken dat Glasgow het belangrijkste centrum van art nouveau in Groot-Brittannië werd.

Aubrey Beardsley - "The Peacock Skirt", illustratie voor het toneelstuk Salomé van Oscar Wilde (1892)

France

De naam art nouveau is afgeleid van Maison de l’Art Nouveau, een kunstgalerie die in 1895 geopend werd door Siegfried Bing. Hij speelde een sleutelrol bij het propageren van de stijl. Nog belangrijker was de Exposition Universelle in Parijs in 1900: een wereldtentoonstelling om de prestaties van de afgelopen eeuw te vieren en ontwikkeling in de nieuwe eeuw te stimuleren.

Dit was een hoogtepunt voor de art nouveau. Franse ontwerpers, en ook werk van andere prominente kunstenaars en vaklieden uit de hele wereld, kregen extra aandacht en maakten van Parijs de hoofdstad van de art nouveau. Complete gebouwen werden, van buiten en van binnen, ontworpen in art-nouveaustijl, met name door Jules Lavirottte en Henri Sauvage. Glazen vazen werden gemaakt door Emile Gallé, Louis Majorelle ontwierp sierlijke meubelen en de broers Daum excelleerden in glasdesign. Nieuwe tijdschriften zoals The Studio en Arts et Idées verspreidden de stijl wereldwijd.

Duitsland

De Duitse Jugendstil werd overgenomen uit het kunsttijdschrift Jugend, een van de magazines die instrumenteel waren bij het propageren van de stijl in Duitsland, samen met Simplicissimus en Pan. Tijdens de vroege 20e eeuw werd de term Jugendstil alleen gebruikt voor tweedimensionale vormen van grafische kunst, met name typografie en grafisch ontwerp. Nu omvat de term ook manifestaties van art nouveau in Duitsland, Nederland, de Baltische staten en de Noord-Europese landen in het algemeen.

Een belangrijk kenmerk van Jugendstil is de combinatie van letters en beeld, die als geheel ontworpen werden. Ontwerpers gebruikten vaak unieke lettertypen, in harmonie met het beeld. Otto Eckman was de belangrijkste Duitse designer. Zijn favoriete dier (de zwaan) werd een symbool van de Jugendstil.

Joseph Sattler - Pan magazine cover

Verenigde Staten

In de V.S. was glasontwerper Louis Comfort Tiffany de belangrijkste ambassadeur van de art nouveau. In 1895 waren zijn werken te zien in de galerie van Siegfried Bing. Op verzoek van Thomas Edison begon hij met het vervaardigen van lampen met veelkleurig glas. Hieruit ontstond de Tiffanylamp, een van de meest iconische art-nouveaustukken. Maar vaklieden ontwierpen ook ramen, vazen en andere glaskunst in deze stijl.

Italië

Geïnspireerd door het Britse warenhuis Liberty met zijn kleurrijke textiel, werd de Italiaanse Stile Liberty of Stile Floreal een combinatie van art nouveau en classicistische elementen. Carlo Bugatti (nee, niet de auto-ontwerper, maar zijn broer) was een van de toonaangevende ontwerpers van deze Stile Liberty. Bugatti gebruikte allerlei materialen en objecten: zijn exotische ontwerpen varieerden van textiel tot keramiek en zelfs muziekinstrumenten. Het meest bekend werd hij echter met zijn innovatieve meubeldesign. Een architectonisch voorbeeld van de Italiaanse art nouveau is het Teatro Massimo in Palermo, ontworpen door Ernesto Basile.

Oostenrijk

In Oostenrijk kwam een heel andere vorm van art nouveau op: de Wiener Secession. Gustav Klimt, Koloman Moser, Josef Hoffmann, Joseph Maria Olbrich, Max Kurzweil en Otto Wagner waren de oprichters van deze beweging, met Klimt als voorzitter en de bekendste Secession-schilder. In vergelijking met Jugendstil, was de Secessionstijl vrouwelijker en minder nationalistisch. Alles kwam bij elkaar in het Secessionsgebouw van architect Joseph Olbrich, waar Klimt en andere kunstenaars uit deze beweging hun schilderijen exposeerden.

Gustav Klimt - Adele Bloch-Bauer I

Rusland

In Rusland is een bijzonder kleurrijke variant van de art nouveau te vinden, gepopulariseerd door het kunsttijdschrift Мир искусства (Kunstwereld) opgericht door kunstenaar Alexandre Benois, Leon Bakst en Sergei Diaghilev. In tegenstelling tot de organisch geïnspireerde Franse art nouveau, gebruikte de Russische art nouveau felle kleuren en exotische ontwerpen van Russische folklore en sprookjes als belangrijkste inspiratiebron.

Een invloedrijke onderneming die uit het blad voortkwam, was Diaghilevs Ballets Russes, waar Benois en Bakst aanvankelijk kostuums en decors voor ontwierpen. Later maakten ook bekende internationale kunstenaars zoals Pablo Picasso, Georges Braque, Henri Matisse, Joan Miró en Coco Chanel ontwerpen voor het ballet. De balletonderneming trad echter nooit op in Rusland. Er werd een jaarlijkse voorstelling gegeven in Parijs.

Hotel Metropol, Moscow, Russia, 1899-1907, artwork door Vrubel, Golovin, Andreev

Letland

Riga is een voorbeeld van een stad waar art nouveau echt bloeide. De Russische bezetting van Riga liet een opvallend Russisch georiënteerd type art nouveau na, hoewel Letse architecten een eigen draai gaven aan de kunstvorm. Mocht je de stad bezoeken, dan zul je zien dat minstens een derde van alle gebouwen in het centrum van Riga in art-nouveaustijl ontworpen zijn. Daarmee is het de stad met de hoogste concentratie van dergelijke gebouwen ter wereld.

Spanje

In Spanje manifesteerde art nouveau zich op een andere manier. Het Spaanse modernisme is het meest bekend vanwege het werk van Antoni Gaudí. Zijn ontwerpen van de Casa Milà en Casa Batlló komen het dichtst bij de geest en idealen van de art nouveau. In zijn beroemde Sagrada Família contrasteert de art nouveau in feite met neogotiek.

Scandinavië

In de Noordse landen werd Jugendstil vaak gecombineerd met de nationale romantische stijl van elk land. De beweging was in Noorwegen verbonden met een revival van Viking volkskunst, geïnspireerd door ontwerpers zoals Lars Kisarvik en Gerard Munthe.

De Noorse stad Ålesund wordt alom beschouwd als de hoofdstad van de Jugendstil in Scandinavië. Dat komt doordat een grote brand in 1903 maar liefst 850 huizen verwoestte. Uit de hele wereld kwam hulp om de stad weer op te bouwen. In drie jaar tijd werd het gebied herbouwd door 50 Noorse architecten, resulterend in een unieke Noorse variant van de art nouveau.

In Finland was de stijl eenvoudiger en functioneler. Jugendstil is daar onder meer te vinden in het Centraal Station van Helsinki ontworpen door Eliel Saarinen, het Finse Nationale Theater en het Finse Nationale Museum.

Viking drakenkopstoel en wandtapijten door Gerhard Munthe, Noorwegen (1898)

____________________

Wereld Art Nouveau Dag is op 10 juni! Ter gelegenheid daarvan worden allerlei evenementen georganiseerd. Meer daarover vind je op wereldartnouveaudag.nl. Deze website is helemaal gewijd aan art nouveau en gemaakt door Olga Harmsen. Bij Catawiki zijn we dol op art nouveau. We bieden elke week nieuwe items aan, houd dus onze wekelijkse veilingen in de gaten.

____________________

Ontdek meer art nouveau | design | antiek

Deze artikelen vind je misschien ook interessant:

Alles wat je moet weten over het verzamelen van art nouveau

Tips van de experts: hoe verzamel je Lalique glas?

Hoe art nouveau Marleen Deiters inspireert

Maak je gratis Catawiki account aan

Bij Catawiki wordt u elke week verrast met ons aanbod van bijzondere objecten. Meld u vandaag aan en verken onze wekelijkse veilingen die door ons team van gespecialiseerde experts worden samengesteld.

Maak account
Deel dit artikel
Close Created with Sketch.
Nog niet geregistreerd?
Door gratis een Catawiki account aan te maken, kunt u bieden op een van onze 50.000 bijzondere objecten die iedere week geveild worden.
Registreer nu!